Viêm màng não mủ là một bệnh có thể gặp trong cộng đồng, đặc biệt là trẻ em. Bệnh viêm màng não mủ do một số vi khuẩn gây ra nhưng đáng chú ý nhất là do vi khuẩn não mô cầu (Neisseria meningitis). Viêm màng não mủ có thể lây lan thành dịch. Hiện nay người ta có thể chủ động phòng bệnh viêm màng não mủ do vi khuẩn não mô cầu rất có hiệu quả.

Điều kiện nào cho vi khuẩn não mô cầu gây bệnh?

Nghiên cứu cho thấy có khoảng từ 2 – 8% trẻ em lành mang vi khuẩn não mô cầu ở đường hô hấp trên như ở họng, mũi, hầu (người ta thường gọi là người lành mang vi khuẩn hoặc nói đúng hơn là người mang mầm bệnh không triệu chứng). Vi khuẩn não mô cầu có ở người bình thường nhưng khi gặp điều kiện thuận lợi (như khi sức đề kháng của cơ thể bị giảm sút vì một lý do nào đó) thì vi khuẩn não mô cầu trở nên gây bệnh. Lúc này người ta gọi là vi khuẩn gây bệnh cơ hội. Trong các vụ dịch viêm màng não do não mô cầu thì vi khuẩn não mô cầu lây từ trẻ này sang trẻ khác. Khi mắc bệnh thì bệnh được thể hiện nhiều loại khác nhau từ nhẹ như viêm mũi, họng (viêm đường hô hấp trên) đến nặng như nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não. Đối với các thể bệnh nặng (bệnh nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não) thì vi khuẩn não mô cầu sẽ đi vào máu, đường bạch huyết và gây nên những triệu chứng điển hình của bệnh nhiễm khuẩn huyết.

Nhận biết viêm màng não mủ

Đối với bệnh viêm màng não mủ thì vi khuẩn từ máu, bạch huyết đi đến khu trú và phát triển, mưng mủ ở sọ, màng mềm gây nên bệnh viêm màng não mủ. Bệnh thường khu trú tại màng não, vùng vòm sọ. Thể bệnh viêm màng não đơn thuần và điển hình thường xuất hiện nhanh, sốt cao 39 – 40oC; bệnh nhân thường ở trong trạng thái kích thích, vật vã, co giật động kinh cùng với biểu hiện tâm thần do nhiễm khuẩn như đau đầu dữ dội, nôn vọt. Người bệnh thường nằm theo tư thế cò súng, có dấu hiệu cứng gáy, dấu hiệu Kernig và vạch màng não dương tính (ở trẻ nhỏ thường có thóp phồng). Bệnh nhi thường sợ ánh sáng nên trẻ hay nằm quay mặt vào tường, có thể có dấu hiệu xuất huyết. Có thể gặp ban xuất huyết ngoài da, đặc điểm của ban xuất huyết do não mô cầu là có kích thước không đồng đều, to, nhỏ khác nhau, đôi khi có kèm theo hoại tử. Nếu bệnh phát hiện muộn thì điều trị gặp nhiều khó khăn và khi điều trị khỏi có thể để lại nhiều di chứng nặng nề. Ngoài thể viêm màng não đơn thuần còn có thể gặp loại viêm màng não – não phù nề kịch phát. Biểu hiện là sốt cao, kích thích, vật vã, mạch chậm, huyết áp dao động, rối loạn hô hấp, hôn mê… Những loại bệnh viêm màng não mủ nặng như thế này nếu không phát hiện sớm, xử trí không kịp thời và đúng thì tính mạng người bệnh dễ bị đe doạ. Vì vậy để giúp cho chẩn đoán chính xác và kịp thời thì khi nghi là bệnh viêm màng não mủ cần được hội chẩn sớm để được chọc nước não tuỷ. Thông thường người ta thấy khi chọc nước não tuỷ sẽ thấy có hiện tượng tăng áp lực, dịch não tuỷ đục, protein tăng. Bằng phương pháp ly tâm nước não tủy lấy cặn để nhuộm đơn sẽ thấy có trên 3 tế bào bạch cầu trong một vi trường (thường bạch cầu tăng rất cao). Nhuộm gram cặn ly tâm của nước não tủy sẽ thấy có song cầu khuẩn, hình hạt cà phê, không bắt màu gram (gram âm), vi khuẩn có cả trong và ngoài tế bào bạch cầu. Nếu có điều kiện nuôi cấy vi khuẩn (cần nuôi cấy sớm để tránh vi khuẩn bị chết) vào các loại môi trường đặc hiệu để xác định thì rất tốt.

Nguyên tắc phòng bệnh

Khi trẻ bị viêm đường hô hấp dù là viêm đường hô hấp trên hay đường hô hấp dưới cũng rất cần cho trẻ đi khám bệnh càng sớm càng tốt. Các ông bố, bà mẹ chớ chủ quan khi thấy trẻ chỉ có một vài triệu chứng nhẹ về đường hô hấp mà bỏ qua sẽ rất nguy hiểm nhất là trẻ ở vùng đang có bệnh viêm màng não mủ do vi khuẩn não mô cầu gây ra. Hằng ngày nên vệ sinh họng, miệng cho trẻ. Đối với trẻ lớn cần tập thói quen cho trẻ tự vệ sinh họng, miệng bằng cách đánh răng sau ăn, trước và sau khi ngủ dậy. Nên định kỳ cho trẻ đi khám bệnh về đường hô hấp. Nếu bác sĩ phát hiện trẻ mắc bệnh về đường hô hấp thì cần cho trẻ điều trị dứt điểm theo đơn của bác sĩ khám bệnh cho con mình. Nơi địa phương đang có dịch hoặc có trẻ nghi mắc bệnh viêm màng não mủ thì cần cách ly bệnh nhi và tránh tiếp xúc với trẻ bị bệnh vì vi khuẩn có thể lây qua các giọt nước bọt, chất nhày họng do bệnh nhi ho, hắt hơi hoặc nói bắn ra không khí xung quanh rồi trẻ lành trực tiếp hít phải sẽ mắc bệnh (nếu trẻ đó chưa có kháng thể chống vi khuẩn não mô cầu). Bên cạnh đó cần có chế độ dinh dưỡng tốt và giữ ấm cho trẻ. Phòng bệnh chủ động và hiệu quả nhất vẫn là dùng vaccin phòng bệnh viêm màng não do vi khuẩn não mô cầu gây ra. Trẻ em dưới 36 tháng cần được dùng loại vaccin này để gây miễn dịch chủ động.

Bệnh viêm màng não có thể xảy ra ở mọi nơi, bất kỳ lứa tuổi và thời điểm nào. Tuy nhiên bệnh thường xảy ra ở trẻ em (nhất là trẻ em dưới 5 tuổi) vào mùa nắng nóng... Dưới đây là một số câu hỏi thường gặp về bệnh viêm màng não.

1. Viêm màng não là bệnh gì?

Viêm màng não là bệnh nhiễm trùng của màng não, nguyên nhân có thể do vi trùng hay siêu vi trùng. Đa số các trường hợp vi trùng hay siêu vi trùng từ vùng mũi họng xâm nhập vào màng não và gây viêm màng não.

Bệnh thường xảy ra ở trẻ em, nhưng người lớn cũng có thể bị viêm màng não.

2. Bệnh viêm màng não lây như thế nào?

Bệnh lây qua đường hô hấp, siêu vi trùng hay vi trùng gây bệnh có trong các chất tiết đường hô hấp. Một số người lành khi hít phải chất tiết này khi người bệnh ho hay hắt hơi sẽ có thể bị bệnh.

Siêu vi trùng hoặc vi trùng khi vào cơ thể sẽ vào máu sau đó xâm nhập vào màng não và gây bệnh. Nếu tiếp xúc với bệnh nhân bị viêm màng não, một số trường hợp cần uống thuốc dự phòng tùy theo chỉ định của bác sỹ, tuy nhiên lây bệnh viêm màng não trực tiếp từ người sang người rất hiếm.

3. Ai có thể bị viêm màng não?

Bệnh viêm màng não có thể xảy ra ở mọi nơi, bất kỳ lứa tuổi và thời điểm nào. Tuy nhiên bệnh thường xảy ra ở trẻ em (nhất là trẻ em dưới 5 tuổi) vào mùa nắng nóng, do thói quen sinh hoạt và thời tiết làm trẻ em thường hay mắc các bệnh nhiễm siêu vi đường hô hấp .

Đó cũng là điều kiện để thuận lợi để một số vi trùng và siêu vi trùng xâm nhập vào hệ thống thần kinh trung ương gây viêm màng não.

4. Các triệu chứng của viêm màng não như thế nào?

Dấu hiệu của bệnh viêm màng não có thể xuất hiện rất nhanh ngay trong ngày đầu tiên của bệnh hay xuất hiện sau một vài ngày sốt, ho, sổ mũi bằng các triệu chứng như sau:

Trẻ lớn: sốt cao, than đau đầu, đau gáy, ăn kém, nôn ói, cổ cứng

Trẻ nhỏ: sốt cao, bỏ bú, biếng chơi, ngủ nhiều, nôn ói, cổ cứng, trẻ còn thóp có thể thấy thóp phồng căng.

Riêng trẻ dưới 3 tháng tuổi có thể không sốt mà chỉ có biểu hiện bỏ bú, khóc thét hay ngủ nhiều

Khi nặng hơn trẻ sẽ bị làm kinh, co giật, li bì, hôn mê. Các triệu chứng kể trên có thể không xảy ra theo trình tự và không xuất hiện ở mọi bệnh nhân. Các triệu chứng trên sẽ xuất hiện ngày càng nặng hơn nếu không được điều trị.

5. Bệnh viêm màng não diễn tiến như thế nào?

Diễn tiến bệnh tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh: nếu do vi trùng sẽ gây tử vong hay để lại di chứng nặng khi trẻ không được điều trị kịp thời. Còn nếu do siêu vi trùng thì bệnh sẽ tự khỏi cũng như đa số các trường hợp nhiễm siêu vi trùng khác (nhiễm siêu vi trùng đường hô hấp gây ra cảm cúm, ho, sổ mũi; nhiễm siêu vi trùng đường tiêu hóa gây ra tiêu chảy, ói).

Tuy nhiên, dù viêm màng não do vi trùng hay siêu vi trùng đều cần phải điều trị và theo dõi tại bệnh viện để phát hiện và xử trí kịp thời các biến chứng của bệnh. Mặt khác để chẩn đoán được viêm màng do vi trùng hay do siêu vi trùng thì cần phải có những xét nghiệm đặc biệt và theo dõi bởi bác sĩ có kinh nghiệm.

6. Làm thế nào để chẩn doán bệnh viêm màng não?

Để có thể biết được bệnh nhân có viêm màng não hay không và nguyên nhân là do vi trùng hay do siêu vi trùng thì cần phải làm các xét nghiệm, đặc biệt là xét nghiệm nước màng não (nước não tủy) và theo dõi cẩn thận tại bệnh viện. Một số phụ huynh không đồng ý cho bác sĩ lấy nước màng não xét nghiệm có thể gây chậm trễ cho việc chẩn đoán bệnh .

7. Bệnh viêm màng não có thể điều trị được hay không?

Để điều trị khỏi bệnh viêm màng não do vi trùng (viêm màng não mủ) cần phải nhập viện sớm, sử dụng kháng sinh thích hợp và nằm viện ít nhầt 10 ngày, trong khi viêm màng não do siêu vi trùng thì không cần thiết phải điều trị kháng sinh và thời gian theo dõi tại bệnh viện chỉ kéo dài từ 3 đến 5 ngày.

Viêm màng não là loại bệnh nặng cần được điều trị cấp cứu, nếu không điều trị hay điều trị trể bệnh có thể gây tử vong hay để lại những di chứng như điếc, mù lòa, động kinh, yếu liệt tay chân hay nặng hơn trẻ không còn nhận biết được người thân dù đã điều trị khỏi bệnh, nhưng nếu điều trị kịp thời trẻ sẽ khỏi bệnh và hoàn toàn bình thường.

8. Bạn sẽ làm gì nếu bạn nghĩ con bạn bị viêm màng não?

Bạn đến gặp bác sỹ càng sớm càng tốt vì dự hậu của bệnh viêm màng não tùy thuộc vào bệnh được chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời.

Để phát hiện sớm bệnh viêm màng não cần mang trẻ đến bác sĩ khám khi trẻ có các dấu hiệu nghi ngờ như sốt cao, nôn ói, đau đầu, thóp phồng và cần mang đến bệnh viện ngay khi có có các dấu hiệu nặng như co giật, bỏ bú, bỏ ăn, li bì , hôn mê.

Đối với trẻ chưa thể đến bác sĩ khám ngay thì điều trị tại nhà chủ yếu là hạ sốt và quan trọng nhất là theo dõi tình trạng bệnh của trẻ. Nếu trẻ bị viêm màng não thì các triệu chứng sốt, nôn ói, đau đầu sẽ diễn biến ngày càng nặng hơn.

Do đó khi thấy các triệu chứng trên ngày càng nặng hơn thì nên mang trẻ đến bệnh viện.

9. Có thuốc chủng ngừa viêm màng não ở Việt nam không ?

Có thuốc chủng ngừa một vài loại viêm màng não riêng lẻ nhưng không có thuốc chủng ngừa tất cả các vi trùng gây viêm màng não. Tại Việt nam hiện có 2 loại thuốc chủng ngừa viêm màng não : viêm màng não mủ hay viêm màng não do Hib và viêm màng não do não mô cầu.

10. Làm thế nào để phòng ngừa bệnh viêm màng não?

Để phòng ngừa bệnh viêm màng não nên giữ ấm, chăm sóc tốt trẻ những lúc thời tiết thay đổi và lúc có dịch cảm cúm, điều trị kịp thời khi trẻ bị viêm mũi họng hay viêm tai.

Việc phòng ngừa bằng thuốc chích ngừa chỉ có tác dụng đối với một số loại vi trùng gây ra viêm màng não. Đó là vắcxin phòng viêm màng não do HIB (Hémophillus influenza type B). Tuy nhiên chi phí rất cao khoảng gần 300.000 đồng cho 1 liều vắcxin ( cần phải chích từ 1 - 3 liều tùy theo tuổi và vắcxin này không cần thiết phải chích cho trẻ trên 5 tuổi vì vi trùng này rất khi ít gây viêm màng não ở trẻ trên 5 tuổi).

Ngoài ra còn có vắcxin phòng viêm màng não do não mô cầu (cần phải chích nhắc lại mỗi 3 năm cho trẻ trên 18 tháng tuổi).

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo đưa thêm vaccine phòng bệnh do vi khuẩn Haemophilus influenza tuyp b (Hib) vào chương trình tiêm chủng mở rộng. Hib là tác nhân gây bệnh ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ như viêm phổi, viêm màng não do vi khuẩn cho trẻ em dưới 5 tuổi.


Không tiêm phòng, dễ tử vong

Bệnh viêm màng não do vi khuẩn dễ gây tử vong cho trẻ nếu không được điều trị sớm. Ngay cả khi được xử trí đúng bằng kháng sinh thì vẫn có từ 3 – 20% số trẻ mắc bệnh có thể tử vong. Thương tật vĩnh viễn là điếc, mất khả năng học tập, khó khăn khi vận động.

Một nghiên cứu tại khu vực nội thành Hà Nội từ tháng 3/2000 đến tháng 2/2002 cho thấy, ước tính hàng năm số mắc viêm màng não do Hib khoảng 12/100.000 trẻ dưới 5 tuổi, tỉ lệ tử vong 4%, di chứng 10%. Viêm màng não do Hib chiếm 14% trong tổng số các trường hợp có thể viêm màng não ở trẻ em dưới 5 tuổi.

Theo WHO, Việt Nam có khoảng 1,9% tổng số trẻ dưới 5 tuổi có thể bị mắc bệnh viêm phổi và viêm màng não do Hib. Ước tính, Hib gây ra 625 trường hợp viêm màng não, 107.565 trường hợp viêm phổi nặng hàng năm.

PGS.TS Nguyễn Trần Hiển, Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ TƯ – Chủ nhiệm Chương trình Tiêm chủng mở rộng Quốc gia cho biết, các kết quả giám sát ở nước ta cho thấy, số trẻ mắc và tử vong vì các bệnh do vi khuẩn Hib gây ra không ngừng tăng lên. Điều đáng ngại, bệnh này rất dễ lây theo đường hô hấp. Hơn nữa, có nhiều trẻ nhiễm bệnh mang vi khuẩn Hib mà không có bất kỳ dấu hiệu hoặc triệu chứng gì, nhưng trong giai đoạn này vẫn có thể lây bệnh cho người khác.

Để phòng chống bệnh viêm phổi, viêm màng não mủ do vi khuẩn Hib, theo các chuyên gia y tế, biện pháp tốt nhất là tiêm vaccine. Đặc biệt, trong bối cảnh vi khuẩn kháng kháng sinh ngày càng gia tăng. Việc đưa vaccine vào chương trình tiêm chủng mở rộng ở Việt Nam sẽ giúp giảm tỉ lệ mắc bệnh và tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi.

Hà Nội: Chuẩn bị tiêm chủng mở rộng vaccine mới

Trải qua những yêu cầu về mặt pháp lý và kiểm định chất lượng nghiêm ngặt, tháng 4/2010, lô vaccine “5 trong 1” đầu tiên đã về đến nước ta và chính thức tiêm chủng từ ngày 1/6. Tuy nhiên, trong ngày đầu, chỉ tiến hành thí điểm tại lễ phát động. Dự kiến với nguồn tài trợ của Gavi, sẽ có 1,5 triệu trẻ em dưới 1 tuổi được miễn phí loại vaccine này.

Ông Đỗ Lê Huấn, Giám đốc Trung tâm Y tế dự phòng Hà Nội cho biết, Trung tâm sẽ tiến hành việc tiêm chủng trong tháng 6. Sau đó, mỗi tháng sẽ triển khai tiêm một lần, dự định vào ngày mồng 5 hàng tháng. Khi được hỏi về vaccine 5 trong 1 tiêm ở các điểm dịch vụ, ông Huấn cho biết, đó là loại khác với loại vaccine 5 trong 1 được miễn phí trong chương trình tiêm chủng mở rộng.

Thứ trưởng Bộ Y tế Trịnh Quân Huấn cho rằng, triển khai tiêm chủng mở rộng vaccine 5 trong 1 sẽ giảm số mũi tiêm cho trẻ, tiết kiệm thời gian cho các bà mẹ và miễn phí hoàn toàn. Vì vậy, phải nỗ lực tuyên truyền vận động ông bà, cha mẹ đưa trẻ đi tiêm chủng. Ngành y tế phải chuẩn bị điều kiện thuốc men, cơ sở vật chất để đảm bảo an toàn, hiệu quả việc tiêm chủng mở rộng loại vaccine này.

- Đúng vào ngày Quốc tế Thiếu Nhi 1/6, Viện Vệ sinh dịch tễ TƯ đã triển khai lễ phát động triển khai vaccine mới phòng bệnh viêm phổi/viêm màng não mủ do Hib phối hợp với các vaccine bạch hầu – ho gà uốn ván – viêm gan B (gọi tắt là vaccine 5 trong 1) trong chương trình tiêm chủng mở rộng (TCMR) cho trẻ em dưới 1 tuổi. Qua thử nghiệm, không có trường hợp phản ứng nặng sau tiêm chủng được ghi nhận, chỉ có một số phản ứng thường gặp như phản ứng tại chỗ tiêm, một số ít (khoảng 10%) có sốt cao. Vaccine phối hợp DPT – VGB – Hib được đưa vào TCMR Việt Nam tiêm phòng cho trẻ dưới 1 tuổi là vaccine rất an toàn và đạt hiệu quả cao, có ít chống chỉ định.

- Các trường hợp chống chỉ định với vaccine này gồm: Không tiêm vaccine DPT – VGB – Hib cho trẻ nếu có phản ứng nặng đối với liều tiêm trước hoặc có phản ứng nặng đối với vaccine DPT hoặc VGB; hoãn tiêm cho trẻ nếu trẻ sốt hoặc mắc các bệnh cấp tính; không tiêm cho trẻ nhỏ dưới 6 tuần tuổi vì vaccine sẽ không hiệu quả do còn miễn dịch từ mẹ; không tiêm cho trẻ lớn trên 5 tuổi và người lớn vì sẽ tăng phản ứng sau tiêm.

- Vaccine phối hợp DPT –VGB-Hib phòng được 5 bệnh: Bạch hầu, uốn ván, ho gà, viêm gan B và viêm phổi, viêm màng não mủ do Hib. Tiêm vaccine 5 trong 1 này cho trẻ từ lúc 2, 3 và 4 tháng tuổi. Sau khi tiêm chủng, trẻ cần được theo dõi 30 phút tại điểm tiêm chủng và ít nhất 1 ngày tại nhà. Đưa ngay trẻ tới cơ sở y tế khi thấy trẻ có một số dấu hiệu bất thường như: Sốt cao, quấy khóc kéo dài, bú ít, tím tái, khó thở…